PTF Nasıl Hesaplanır? Gün Öncesi Piyasası Eşleşme Yöntemi

PTF Nasıl Hesaplanır? Gün Öncesi Piyasası Eşleşme Yöntemi

PTF (Piyasa Takas Fiyatı), EPİAŞ'ın işlettiği Gün Öncesi Piyasası'nda (GÖP) her saat için ayrı ayrı hesaplanır. Hesaplama, o saate ait tüm arz (satış) ve talep (alış) tekliflerinin fiyat sırasına göre dizilip kesiştirilmesine dayanır; kesişim noktasındaki fiyat, o saatin PTF'sini verir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş, fiyat taahhüdü veya resmî uzlaştırma hesabı değildir. Güncel değerler için EPİAŞ Şeffaflık Platformu, Resmî Gazete ve EPDK esas alınmalıdır. Ranaliz resmî mahsuplaşma / satış muhasebesi yapmaz.

Kısa Cevap

PTF, arz eğrisi (artan fiyat sırasına göre dizilmiş satış teklifleri) ile talep eğrisinin (azalan fiyat sırasına göre dizilmiş alış teklifleri) kesiştiği noktadaki fiyattır; bu kesişimi bulan işlem "marjinal fiyat" mantığıyla çalışır — kabul edilen en pahalı arz teklifinin fiyatı, o saatteki tüm piyasayı belirler. Gerçek piyasada binlerce teklif, blok/esnek kısıtlar ve ağ kısıtları olduğu için bu hesabı EPİAŞ'ın optimizasyon algoritması yapar; GES sahipleri için pratik olan, hesaplama mantığını PTF nedir yazısındaki süreçle birlikte anlayıp sonucu doğru okumaktır.

PTF Hesaplamasının Girdileri

PTF hesaplaması iki taraftan gelen tekliflerle başlar:

• Arz teklifleri: Üretim şirketleri (termik, hidroelektrik, doğal gaz, rüzgar, güneş vb.) ertesi günün her saati için "şu fiyata şu kadar MWh satarım" şeklinde teklif verir. Düşük marjinal maliyetli santraller (örneğin güneş ve rüzgar) genellikle düşük fiyattan teklif sunar; yakıt maliyeti yüksek santraller ise daha yüksek fiyattan teklif verir.
• Talep teklifleri: Tedarikçiler, serbest tüketiciler ve dağıtım şirketleri "şu fiyata şu kadar MWh alırım" şeklinde teklif verir. Fiyat yükseldikçe talep edilen miktar genellikle azalır.
• Teklif türleri: Piyasada üç temel teklif tipi kullanılır — saatlik teklifler (tek bir saat için geçerli, fiyat-miktar çifti), blok teklifler (birden fazla ardışık saati kapsayan, ya tamamı kabul edilen ya tamamı reddedilen paket teklifler) ve esnek teklifler (belirli bir fiyat eşiğinin üzerinde günün herhangi bir saatinde kullanılabilen teklifler). Bu üç tür de aynı optimizasyonun girdisi olarak değerlendirilir.

Bu tekliflerin toplanma, doğrulama ve ilan sürecinin adımlarını (teklif → doğrulama → optimizasyon → ilan) PTF nedir yazısında ayrıntılı anlattık; bu yazıda süreci tekrar etmek yerine doğrudan hesaplama mantığına odaklanıyoruz.

Arz-Talep Eğrisi ve Kesişim Noktası

Tüm teklifler toplandıktan sonra sistem iki eğri oluşturur:

• Arz eğrisi: Satış teklifleri en ucuzdan en pahalıya doğru sıralanır. İlk sırada en düşük fiyatlı teklif, en sonda en yüksek fiyatlı teklif yer alır. Miktar arttıkça eğri yükselir — çünkü piyasaya daha fazla elektrik sunmak için daha pahalı santralleri de devreye almak gerekir.
• Talep eğrisi: Alış teklifleri en yüksek fiyattan en düşüğe doğru sıralanır. Yüksek fiyatı ödemeye razı olan talep önce gelir; fiyat düştükçe kümülatif talep miktarı artar.

Bu iki eğri aynı grafikte (yatay eksende miktar, dikey eksende fiyat) çizildiğinde bir noktada kesişir. Bu kesişim noktası iki bilgiyi birden verir: yatay eksendeki değer o saatte piyasada alınıp satılacak toplam miktarı (MWh), dikey eksendeki değer ise PTF'yi (TL/MWh) gösterir. Kesişim noktasının solunda kalan tüm arz teklifleri kabul edilir (satar), sağında kalanlar reddedilir; aynı şekilde kesişimin solunda kalan talep teklifleri kabul edilir (alır).

Basit Sayısal Örnek (Varsayımsal)

Aşağıdaki tablo gerçek EPİAŞ verisi değildir; sadece eşleşme mantığını göstermek için hazırlanmış, basitleştirilmiş varsayımsal bir örnektir. Belirli bir saat için piyasaya girilen (kurgusal) teklifleri temsil eder.

Varsayımsal arz teklifleri (satış):

Varsayımsal talep teklifleri (alış):

Adım adım eşleşme:

1. Arz tarafında kümülatif miktar fiyat arttıkça büyür: 300 → 550 → 850 → 1.050 → 1.300 MWh.
2. Talep tarafında kümülatif miktar fiyat düştükçe büyür: 350 → 650 → 900 → 1.100 → 1.250 MWh.
3. İki eğri, kümülatif arz ve talep miktarlarının birbirine en yakın olduğu bölgede kesişir. Bu örnekte, arzın 4. sırasındaki (doğal gaz, 2.300 TL/MWh) teklif ile talebin 3. sırasındaki (Tedarikçi B, 2.150 TL/MWh) teklifi arasındaki bölgede arz ve talep miktarları dengelenir; sistem bu aralıkta toplam arz ile toplam talebi eşitleyen tek fiyatı bulur.
4. Bu basitleştirilmiş örnekte kesişim PTF = 2.200 TL/MWh (varsayımsal) olarak kabul edilsin. Bu fiyatın altında teklif veren tüm arz teklifleri (güneş, rüzgar, hidroelektrik ve doğal gazın bir kısmı) kabul edilir; bu fiyatın üzerinde teklif veren ithal kömür santrali o saat için devre dışı kalır. Talep tarafında da 2.200 TL/MWh ve üzerini ödemeye razı olan alıcılar (serbest tüketici, Tedarikçi A, Tedarikçi B) alımını gerçekleştirir.

Gerçek piyasada bu tablo binlerce satır, onlarca blok ve esnek teklif içerir; yukarıdaki 5x5'lik örnek yalnızca mantığı somutlaştırmak içindir.

Marjinal Fiyat Mantığı Neden Önemli

PTF hesaplamasının kalbinde marjinal fiyat ilkesi vardır: piyasada kabul edilen en pahalı arz teklifinin fiyatı, o saatte satılan tüm elektriğin fiyatını belirler — daha ucuza teklif veren güneş veya rüzgar santrali de dahil olmak üzere. Yani düşük maliyetli bir GES, kendi maliyetinin çok üzerinde bir PTF'den satış yapabilir; bunun nedeni, o saatte talebi karşılamak için daha pahalı bir kaynağın (örneğin doğal gaz) da devreye girmiş olmasıdır.

Bu mantığın pratik sonucu şudur: güneş ve rüzgar üretiminin arttığı saatlerde (özellikle öğle saatlerinde), arz eğrisinin ucuz kısmı kalınlaşır ve kesişim noktası genellikle daha düşük fiyatlara kayar — çünkü talebi karşılamak için pahalı santrallere daha az ihtiyaç duyulur. Bunun GES gelirine etkisini PTF neden yükselir düşer yazısında ayrıca ele aldık.

Neden Bu Hesabı Kendi Başınıza Yapamazsınız

Yukarıdaki örnek yalnızca beşer satırlık bir tablo olduğu için elle çözülebilir görünüyor. Ancak gerçek Gün Öncesi Piyasası'nda durum çok daha karmaşıktır:

• Binlerce teklif: Türkiye genelinde yüzlerce üretim tesisi ve tedarikçi, her biri farklı saatler için ayrı ayrı teklif girer; bir günlük optimizasyon 24 saat x binlerce teklif anlamına gelir.
• Blok ve esnek teklif kısıtları: Blok teklifler "ya hep ya hiç" mantığıyla çalışır ve birden fazla saati birbirine bağlar; esnek teklifler ise günün istediği saatinde devreye girebilir. Bu kısıtlar basit bir arz-talep kesişiminden çok daha karmaşık bir optimizasyon problemi (doğrusal olmayan programlama) gerektirir.
• Teminat kontrolü: Her katılımcının teklifi, piyasa işletim teminatına göre doğrulanır; teminatı yetersiz teklifler devre dışı bırakılır.
• Ağ (iletim) kısıtları: Bölgeler arası iletim hatlarının kapasitesi bazı saatlerde arz-talep dengesini bölgesel olarak sınırlayabilir.
• İtiraz penceresi: İlan edilen sonuçlara karşı katılımcıların itiraz edebileceği kısa bir süre vardır; nihai PTF bu sürecin sonunda kesinleşir.

Bu nedenlerle PTF'yi resmî olarak yalnızca EPİAŞ'ın optimizasyon algoritması hesaplayabilir ve ilan eder. Elle veya basit bir tabloyla yapılacak hesap, en iyi ihtimalle mantığı anlamaya yarayan bir yaklaşıklıktır.

GES Sahibi İçin Pratik Sonuç

Hesaplama mantığını bilmenin faydası, PTF'nin neden belirli saatlerde düştüğünü veya yükseldiğini yorumlayabilmektir — örneğin öğle saatlerinde güneş arzının artmasıyla fiyatın gerilemesi, veya akşam saatlerinde talebin artmasıyla fiyatın yükselmesi gibi hareketleri anlamlandırmak. Ancak günlük operasyonda asıl ihtiyaç, bu hesabı yeniden yapmak değil, EPİAŞ'ın ilan ettiği sonucu doğru okumak ve kendi üretiminizle ilişkilendirmektir.

Saatlik PTF değerini kendi üretim verinizle (kWh) çarpıp anlamlı bir gelir tahminine dönüştürmek için birim çevrimi ve saatlik eşleştirme gerekir; bu adımları PTF kWh hesaplama yazısında ayrıntılı gösterdik. Ranaliz'in /ptf sayfasındaki senaryo aracı da üretim × PTF × dağıtım bedeli üçlüsünü birleştirerek bilgilendirici bir net gelir tahmini sunar — bu araç resmî mahsuplaşma yerine geçmez, GÖP motoru değildir ve garanti fiyat vermez; yalnızca senaryo bazlı bir tahmin sağlar.

Sık Sorulan Sorular

1) PTF'yi kim hesaplar?

PTF, EPİAŞ'ın işlettiği Gün Öncesi Piyasası'nda, EPİAŞ'ın optimizasyon algoritması tarafından hesaplanır ve resmî olarak ilan edilir. Hiçbir üçüncü taraf araç bu hesabı resmî olarak yapamaz.

2) PTF hesaplamasında hangi teklifler dikkate alınır?

Üretim şirketlerinin arz teklifleri ile tedarikçi ve tüketicilerin talep teklifleri dikkate alınır. Bu teklifler saatlik, blok veya esnek türde olabilir; hepsi aynı optimizasyonun girdisidir.

3) Marjinal fiyat ne demek?

Marjinal fiyat, o saatte talebi karşılamak için kabul edilen en pahalı arz teklifinin fiyatıdır. Bu fiyat, daha ucuza teklif veren tüm üreticiler dahil olmak üzere piyasadaki tüm satışların fiyatını belirler.

4) Güneş enerjisi PTF hesaplamasını nasıl etkiler?

Güneş enerjisi genellikle düşük marjinal maliyetle teklif verdiği için arz eğrisinin ucuz kısmını kalınlaştırır. Güneş üretiminin yüksek olduğu saatlerde, talebi karşılamak için pahalı santrallere daha az ihtiyaç duyulabilir; bu da kesişim noktasını genellikle daha düşük fiyatlara taşır.

5) Kendi tesisim için PTF'yi tahmin edebilir miyim?

Resmî PTF'yi elle hesaplamak mümkün değildir, çünkü gerçek piyasa binlerce teklif ve karmaşık kısıtlar içerir. Ancak geçmiş PTF eğilimlerini, mevsimsel ve saatlik örüntüleri inceleyerek genel bir beklenti oluşturabilirsiniz; bunun için PTF tahmini: yarın fiyat ne olur? yazısına bakabilirsiniz.

Sonuç

PTF, arz ve talep tekliflerinin fiyat sırasına göre dizilip kesiştirilmesiyle, marjinal fiyat mantığıyla oluşan bir piyasa sonucudur. Basit bir sayısal örnek bu mantığı somutlaştırabilir, ancak gerçek piyasadaki teklif hacmi ve kısıtlar nedeniyle resmî hesaplama yalnızca EPİAŞ'ın algoritması tarafından yapılabilir. GES sahipleri için önemli olan, bu mantığı anlayıp ilan edilen sonucu kendi üretim verisiyle doğru şekilde ilişkilendirmektir.

Hemen aksiyon alın

• PTF nedir? GES sahipleri için piyasa takas fiyatı rehberi
• PTF neden yükselir, neden düşer?
• PTF kWh hesaplama: TL/MWh'den TL/kWh'ye çeviri
• Gün Öncesi Piyasası (GÖP) nedir?
• PTF tahmini: yarın fiyat ne olur?
• Ranaliz PTF senaryo aracını inceleyin

Kaynaklar

• EPİAŞ — Gün Öncesi Piyasası fiyat belirleme (eşleşme) yöntemi dokümantasyonu
• EPİAŞ Şeffaflık Platformu — seffaflik.epias.com.tr
• Ranaliz ürün yetenekleri: üretim × PTF × dağıtım bedeli senaryo ve net gelir analiz aracı (/ptf), GES izleme çözümü (/solutions/solar-monitoring)