PTF ve AOF Arasındaki Fark Nedir?
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş, fiyat taahhüdü veya resmî uzlaştırma hesabı değildir. Güncel değerler için EPİAŞ Şeffaflık Platformu, Resmî Gazete ve EPDK esas alınmalıdır. Ranaliz resmî mahsuplaşma / satış muhasebesi yapmaz.
Kısa Cevap
PTF (Piyasa Takas Fiyatı), Gün Öncesi Piyasası'nda (GÖP) bir gün önceden, saatlik arz-talep dengesine göre tek seferde oluşan kilitli fiyattır. AOF (Ağırlıklı Ortalama Fiyat) ise Gün İçi Piyasası'nda (GİP), teslimat saatine çok daha yakın zamanlarda gerçekleşen çok sayıda eşleşmenin miktar ağırlıklı ortalamasıdır. İkisi aynı teslimat saati için farklı zaman dilimlerinde, farklı katılımcı davranışlarıyla oluştuğu için genelde birbirinden az ya da çok sapar. Çoğu lisanssız/küçük ölçekli GES sahibi için asıl referans PTF'tir; AOF daha çok portföy yönetimi ve büyük lisanslı santraller için anlamlıdır. PTF'nin ne olduğunu ve nasıl hesaplandığını PTF nedir ve PTF nasıl hesaplanır yazılarında detaylı bulabilirsiniz.
AOF (Ağırlıklı Ortalama Fiyat) Nedir
AOF, EPİAŞ Gün İçi Piyasası'nda (GİP) belirli bir teslimat saati için gerçekleşen tüm alım-satım işlemlerinin, işlem miktarına göre ağırlıklandırılmış ortalama fiyatıdır. GİP, GÖP'ten farklı olarak tek seferlik bir eşleştirme mekanizması değildir; sürekli işlem (continuous trading) esasına göre çalışır ve katılımcılar teslimat saatine kadar sürekli teklif verip pozisyon alıp satabilir.
Bunun pratik anlamı şudur: GÖP fiyatı (PTF) bir gün önceden, teslimattan saatler hatta neredeyse bir gün önce kilitlenirken, GİP işlemleri teslimat anına dakikalar kala bile devam edebilir. Bu yüzden AOF, piyasanın teslimata en yakın anda sahip olduğu bilgiyi — güncellenmiş hava durumu tahminleri, arıza haberleri, revize edilmiş üretim/tüketim beklentileri — fiyata yansıtma imkânı sunar.
AOF hesaplanırken formül basitçe şöyle özetlenebilir:
AOF = Σ (işlem fiyatı × işlem miktarı) / Σ (işlem miktarı)
Yani bir saatlik dilimde 10 MWh'lik bir işlem 2.100 TL/MWh'den, 5 MWh'lik başka bir işlem 2.300 TL/MWh'den gerçekleşmişse, o saat için AOF, bu iki işlemin miktar ağırlıklı ortalaması olacaktır — basit aritmetik ortalama değil.
PTF vs AOF: Karşılaştırma Tablosu
| Kriter | PTF (Gün Öncesi Piyasası) | AOF (Gün İçi Piyasası) |
|---|---|---|
| Piyasa | Gün Öncesi Piyasası (GÖP) | Gün İçi Piyasası (GİP) |
| Zaman Ufku | Teslimattan ~1 gün önce, tek seferlik eşleşme | Teslimata dakikalar/saatler kala, sürekli işlem |
| Oluşum Yöntemi | Saatlik arz-talep eğrilerinin kesişimiyle tek fiyat | Gerçekleşen tüm işlemlerin miktar ağırlıklı ortalaması |
| Güncellik | Bir gün önceki bilgiye dayanır | Teslimata yakın güncellenmiş bilgiyi yansıtır |
| Tipik Kullanım Alanı | Referans fiyat, mahsuplaşma, PTF'ye endeksli anlaşmalar | Pozisyon dengeleme, portföy optimizasyonu, dengesizlik riskini azaltma |
| Kimi İlgilendirir | Hemen hemen tüm üreticiler ve tedarikçiler | Ağırlıklı olarak portföy şirketleri, tedarik şirketleri, büyük lisanslı santraller |
Neden Aynı Saat İçin Farklı Sayılar Çıkar
PTF ve AOF'un aynı teslimat saati için farklı çıkması aslında sistemin normal işleyişinin bir sonucudur, bir hata değildir. Bunun birkaç temel nedeni vardır:
Zamanlama farkı. PTF, GÖP kapsamında bir gün önceden, o güne ait tüm bilgiyle (o andaki hava durumu tahminleri, planlı bakımlar, beklenen talep) oluşturulur ve bir kez kilitlenir. AOF ise teslimat saatine kadar defalarca güncellenen bir süreçte, en son bilgiyle şekillenir.
Üretim tahmini sapmaları. Özellikle rüzgar ve güneş enerjisi santrallerinde, bir gün önceki üretim tahmini ile gerçek zamana yakın tahmin arasında fark oluşabilir. Örneğin GÖP kapanışında güneşli bir gün beklenirken, teslimat saatine yaklaşıldığında bulutlanma öngörülüyorsa, bu durum GİP'te arz azalması beklentisiyle AOF'u PTF'nin üzerine çekebilir. Tersi durumda da AOF, PTF'nin altında kalabilir.
Talep tarafı revizyonları. Sanayi tüketiminde beklenmedik bir artış/azalış, bir santralin plansız devre dışı kalması veya iletim/dağıtım kısıtları gibi gelişmeler de GİP fiyatlamasını PTF'den ayrıştırabilir.
Likidite farkı. GÖP'te işlem hacmi genelde GİP'ten daha yüksektir; GİP'te bazı saatlerde işlem hacmi düşük kalabilir, bu da AOF'un daha oynak (volatil) olmasına yol açabilir.
Aşağıda tamamen varsayımsal, sadece mekanizmayı göstermek amaçlı bir örnek bulunuyor:
| Saat | PTF (TL/MWh) | AOF (TL/MWh) | Fark (TL/MWh) | Olası Neden |
|---|---|---|---|---|
| 13:00 | 2.150 | 2.310 | +160 | Beklenenden az güneş, GİP'te arz kısıtı algısı |
| 14:00 | 2.080 | 1.990 | -90 | Rüzgar üretiminde beklenmedik artış |
| 15:00 | 2.200 | 2.215 | +15 | Tahminler büyük ölçüde tutmuş, sapma düşük |
Bu tablodaki rakamlar örnek amaçlıdır; gerçek PTF ve AOF değerleri için EPİAŞ Şeffaflık Platformu'na bakılmalıdır.
GES Sahibi İçin Hangisi Daha Önemli
Bu, sorulması gereken en pratik sorudur ve cevap santralin ölçeğine ve piyasaya katılım biçimine göre değişir.
Lisanssız veya küçük ölçekli GES sahipleri için, üretim genellikle bir tedarik şirketi veya görevli tedarik şirketi (GTŞ) üzerinden sisteme dahil edilir ve santral doğrudan GİP'e katılmaz. Bu durumda sizi ilgilendiren fiyat, sözleşmenizde referans alınan PTF'tir (bazı sözleşmelerde SMF veya sabit fiyat da devreye girebilir — bkz. bir sonraki bölüm). AOF, günlük hayatınızda doğrudan bir mahsuplaşma bileşeni olarak karşınıza çıkmaz.
Portföy şirketleri, tedarik şirketleri ve büyük lisanslı santraller için ise AOF, dengeleme ve optimizasyon açısından önem taşır. Bu aktörler GÖP'te aldıkları pozisyonu teslimat saatine yaklaştıkça GİP üzerinden revize edebilir; üretim tahmininde sapma öngördüklerinde GİP'te alım/satım yaparak dengesizlik maliyetinden (SMF'ye maruz kalma riskinden) korunmaya çalışırlar. Bu senaryoda AOF, "GÖP'te aldığım pozisyonu şimdi ne fiyata düzeltebilirim" sorusunun cevabıdır.
Özetle: Küçük ölçekli bir GES sahibiyseniz PTF takibi yeterlidir; portföy yönetimi yapan veya büyük ölçekli lisanslı bir santral işletiyorsanız AOF'u da izlemeniz, dengesizlik riskini öngörmenize yardımcı olabilir.
PTF-SMF-AOF Üçlüsünü Karıştırmamak
Piyasa raporlarında bu üç kısaltma sık sık yan yana geçtiği için karıştırılması kolaydır. Kısaca:
| Kısaltma | Piyasa | Ne Zaman Oluşur | Kimi İlgilendirir |
|---|---|---|---|
| PTF | Gün Öncesi Piyasası (GÖP) | Teslimattan ~1 gün önce, tek fiyat | Hemen hemen herkes |
| AOF | Gün İçi Piyasası (GİP) | Teslimata yakın, sürekli işlem ortalaması | Portföy/tedarik şirketleri, büyük santraller |
| SMF | Dengeleme Güç Piyasası (DGP) | Teslimat sonrası, gerçekleşen dengesizliğe göre | Dengesizlik yaşayan taraflar |
PTF ile SMF arasındaki farkı ve bunun bir GES sahibi için ne zaman devreye girdiğini PTF ve SMF farkı yazısında bulabilirsiniz. Bu üç kavramın ve mahsuplaşma sürecinde geçen diğer terimlerin (dengesizlik tutarı, YEKDEM, k katsayısı gibi) toplu bir sözlüğünü ise PTF-mahsuplaşma sözlüğü sayfasında derledik.
Sık Sorulan Sorular
1) AOF açılımı nedir?
AOF, "Ağırlıklı Ortalama Fiyat" ifadesinin kısaltmasıdır. EPİAŞ Gün İçi Piyasası'nda belirli bir teslimat saati için gerçekleşen işlemlerin miktar ağırlıklı ortalama fiyatını ifade eder.
2) PTF mi AOF mü daha yüksek olur?
Sabit bir kural yoktur. Üretim tahminleri gün içinde yukarı revize edilirse (örneğin beklenenden fazla rüzgar/güneş), AOF genelde PTF'nin altında kalma eğilimindedir; tahminler aşağı revize edilirse AOF, PTF'nin üzerine çıkabilir. Hangisinin daha yüksek olacağı saate ve o günkü koşullara bağlıdır.
3) GES sahibi AOF'u takip etmeli mi?
Lisanssız veya küçük ölçekli bir GES işletiyorsanız, sözleşmeniz PTF'ye endeksliyse öncelikli takip PTF olmalıdır. GİP'e doğrudan katılan, portföy yöneten veya büyük ölçekli lisanslı bir santraliniz varsa AOF'u da izlemeniz dengesizlik riskini öngörmenize yardımcı olur.
4) AOF nereden görülür?
Gün İçi Piyasası'na ait AOF verileri EPİAŞ Şeffaflık Platformu (seffaflik.epias.com.tr) üzerinden saatlik olarak yayımlanır.
5) PTF, SMF ve AOF aynı anda mı ilan edilir?
Hayır. PTF, GÖP kapanışının ardından bir gün önceden ilan edilir; AOF, GİP işlemleri teslimat saatine kadar sürdüğü için teslimata yakın zamanda netleşir; SMF ise teslimat gerçekleştikten sonra, sistemin fiili dengesine göre hesaplanıp ilan edilir. Üçü farklı zaman noktalarında oluşan, farklı amaçlara hizmet eden fiyatlardır.
Sonuç
PTF ve AOF, aynı elektrik teslimat saatini farklı zaman pencerelerinden fiyatlayan iki ayrı piyasa mekanizmasının çıktısıdır. PTF, bir gün önceden kilitlenen referans fiyatken; AOF, teslimata yakın gerçek zamanlı arz-talep bilgisini yansıtan, sürekli işlem gören bir piyasanın ortalamasıdır. Küçük ölçekli bir GES sahibiyseniz gündelik takibinizde PTF öne çıkar; portföy yönetimi yapıyor veya büyük ölçekli bir santral işletiyorsanız AOF'u da gözlemlemek dengesizlik riskini yönetmenize katkı sağlar. Her iki durumda da bu fiyatların GES'inizin beklenen gelirine nasıl yansıdığını görmek için düzenli, tutarlı bir izlemeye ihtiyacınız var.
Hemen aksiyon alın
- PTF nedir?
- PTF ve SMF farkı
- Gün Öncesi Piyasası (GÖP) nedir?
- PTF-mahsuplaşma sözlüğü
- PTF nasıl hesaplanır?
- Ranaliz PTF Aracı ile üretim × PTF × dağıtım bedeli senaryolarınızı analiz edin
Kaynaklar
- EPİAŞ — Gün İçi Piyasası (GİP) İşleyiş Usul ve Esasları
- EPİAŞ Şeffaflık Platformu — seffaflik.epias.com.tr
- Ranaliz Ürün Dokümantasyonu — GES izleme ve PTF senaryo analizi yetenekleri (Solar İzleme Çözümü, Demo Talebi)
